1. Thông tin
– Tên gọi: Ngô Phúc Vạn hay Phúc Mại
Tự: Tử Hán, Hùng Thao
Hiệu: Huân Dương Chân nhân
Tước hiệu: Thái bảo Tào Quận công
Tước vị: Phó tướng
Tôn xưng: Phật Thái bảo
Thụy hiệu: Dương võ Uy dũng Công thần, Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân, Trung quân Đô đốc phủ Tả Đô đốc Chưởng phủ sự, Trung nhuệ Quân doanh Phó tướng, gia phong Thái bảo Thượng Trụ quốc, Ngô Tướng công, Mỹ Thiện phủ quân.
– Sinh năm 1577 (tức giờ Dần, ngày 20/5/Đinh Sửu) tại làng Đan Liên, huyện Thạch Hà, phủ Hà Hoa, trấn Nghệ An, Đại Việt (nay là xã Đại Lộc, thị trấn Can Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, Việt Nam)
Mất năm 1652 (tức ngày 15/8/Nhâm Thìn) (75 tuổi) tại Đại Việt (nay là Việt Nam)
– Giới tính: Nam
– Quốc tịch: Đại Việt
Dân tộc: Kinh
– Là chính trị gia thời nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
2. Hôn nhân và gia đình
a) Thân thế
– Ông nội là Ngô Phúc Trừng và bà nội là Từ Quang hoặc Phạm Diệu Hằng hoặc Trịnh Thị Diệu Minh
– Bố là Ngô Phúc Tịnh và mẹ là Lê Thị Đệ
b) Hôn nhân và con cái
– Quan hệ gia đình với 7 vợ: Trịnh Thị Ngọc Uyên
– Có 25 người con: (10 con trai và 15 con gái)
Con trai: Ngô Phúc Thiêm, Ngô Phúc Đang, Ngô Phúc Hạp, Ngô Phúc Tân, Ngô Phúc Hộ, Ngô Phúc Điền, Ngô Phúc Liêu, Ngô Phúc Thổ, Ngô Phúc Trị và Ngô Phúc Triều
Con gái: Ngô Thị Ngọc Phương, Ngô Thị Ngọc Tôn và 13 người con
c) Hậu duệ
– Cháu nội: Ngô Hàn, Ngô Chúng, Ngô Phúc Thụ, Tuấn Đức hầu, Vỵ Phái hầu, Thuyên Phái hầu, Trân Định hầu, Ngô Phúc Tiệm, Ngô Văn Cang, Ngô Thuần Cẩm, Ngô Phúc Bình, Ngô Phúc Duyện và 2 cháu.
3. Con người và tính cách
Trang Wikipedia.org ghi: Ông không chỉ võ nghệ cao cường, thông hiểu binh thư trận pháp mà thánh kinh hiền truyện, thiên văn, địa lý, toán số đều tinh thông cả.
Ngô Đức Lợi viết trong Giaphavietnam.com: …mặt mũi khôi ngô, dáng người thanh nhã, dong dõng cao, đứng trong triều cao hơn mọi người một cái mũ bình đính, mắt sáng tiếng nói trong, về già có dáng tiên phong đạo cốt, lại là đạo gia […] Xuất thân cửa tướng,văn võ toàn tài,ông không chỉ có sức khoẻ,võ nghệ cao cường, thông hiểu binh thư trận pháp,mà thánh kinh hiền truyện thiên văn địa lý,toán học không có gì là không hiểu sâu, về già lại được một đạo sỹ truyền thụ đạo lý.Là một danh tướng, một trọng thần của nhà Lê, phía bắc đánh Mạc bắt sống Mạc Kính Cung, phía nam chống Nguyễn giữ vững biên cương,nhân dân được yên ổn làm ăn trong một thời gian dài.Chỉ vì lúc thiếu thời tính khí cương cường không chịu khuất phục quyền thần, nên 20 năm công lao không được ghi vào sử sách.
4. Cuộc đời và sự nghiệp
Con cả trong gia đình 4 anh em (Ngô Phúc Vạn, Vỵ Quận công và 2 em gái)
Bắc triều nhà Mạc – Mục Tông – Sùng Khang
Nam triều nhà Hậu Lê (Lê trung hưng) – Thế Tông – Gia Thái
Đàng ngoài chúa Trịnh – Bình An Vương
Đàng trong chúa Nguyễn – Tiên Vương
Năm 1600 (Canh Tý) theo Trịnh Tùng đi đánh Mạc lập nhiều chiến công, phong Tường khê Hầu
Năm 1620 (Canh Thân) Trịnh Tùng nhận được mật thư yêu cầu giúp của Chưởng Cơ Hiệp và Chưởng Cơ Trạch, con trai thứ 7 và thứ 8 của Nguyễn Hoàng âm mưu làm nội biến cướp ngôi của anh. Liền sai Phúc Vạn cùng Đô đốc Nguyễn Khải và Tường Khê hầu đem 5000 quân vào đóng ở Nhật Lễ, nhưng Hiệp và Trạch đã bị giết, đành quay về.
Nam triều nhà Lê – Thần Tông – Vĩnh Tộ 5
Năm 1623 (Quý Hợi) Trịnh Tùng ốm nặng, con thứ Vạn Quận công Trịnh Xuân gây biến. Trịnh Đỗ có ý giành ngôi chúa cho con mình là Trịnh Cường, bèn đưa thi hài Chúa về phủ riêng gần đó. Phúc Vạn nắm Cấm binh cùng Trịnh Tráng đưa vua Lê về Thanh Hóa, lo việc chống Trịnh Xuân.
Sau vài tháng cùng Trịnh Tráng kéo quân ra Thăng Long, đánh đuổi quân Mạc Kính Cung, thu phục kinh thành.
Triều đình luận công, được hai công là “Truy tuỳ và Tấn phát” (hộ giá chạy vào Thanh Hóa và tiến quân thu phục kinh thành).
Tháng 12/1625 (Ất Sửu) cùng Thống lĩnh Thái bảo Hùng Quận công Trịnh Kiều, Phó tướng Thái phó Trịnh Đồng, và các tướng Nhạc Quận công, Cảnh Quận công, Thắng Quận công, Hoành Quận công đem đại binh đi đánh Mạc Kính Cung. Gặp quân Mạc ở núi Ly Đà đánh nhau vài trận, quân Mạc thua, Mạc Kính Khoan, Mạc Kính Cung đều rút quân trốn vào rừng sâu, các đạo quân truy tìm mất hút. Phúc Vạn dẫn một toán khinh binh vào rừng lùng sục, sau nhiều ngày tìm kiếm, đến một toà cổ miếu bắt được một nhà tăng tra hỏi, nhà tăng nói:
– Không biết gì về quân Mạc, hàng ngày chỉ thấy một người mặc áo chẽn xanh, leo lên chỗ cao quan sát, tướng quân bắt người ấy mà hỏi.
Liền bố trí đón bắt được người mặc áo chẽn xanh, hỏi ra đúng là thám tử của Mạc Kính Cung, bèn thu phục người đó dẫn đường đến sào huyệt. Đi không xa đến một nơi có luỹ đá kiên cố vài tầng, có cửa vững vàng, ngoài cửa có vài khẩu đại pháo, bố trí phục sẵn kỳ binh, sai người dẫn đường gọi cửa. Cửa hé mở, kỳ binh xông vào, Mạc Kính Cung đang cùng cung phi đàn hát, quân vào sát không kịp trở tay đồ đảng tháo chạy, Mạc Kính Cung bị bắt đóng cũi giải về Kinh đô.
Triều đình luận công thăng Đô đốc Thiểm sự.
Năm 1627 (Đinh Mão) lấy cớ thiếu thuế cống, Trịnh Tráng lại kéo quân vào đánh Chúa Nguyễn. Phúc Vạn đi tiên phong, lập được nhiều công
Năm 1630 (Canh Ngọ) được thăng Trung quân Đô đốc phủ Tả Đô đốc, lại có nhiều khả năng về chính sự được dự vào Nghị sự đường bàn việc nước.
Năm 1633 (Quý Dậu) lĩnh ấn tiên phong đánh phía nam, qua châu Bố Chính không gặp cản trở gì lớn, đến Trường Sa Cương (tục gọi Bãi Dài) đụng độ lực lượng lớn của quân Nguyễn, bèn hạ trại đóng quân, bố trí canh phòng cẩn mật. Đêm ấy quân Nguyễn cướp trại, liền đốc quân chống giữ.
Rạng ngày quân Nguyễn lui. Bèn huy động lực lượng đắp luỹ tại chổ, chống nhau với địch, giao chiến 7 ngày đêm, hai bên bắn nhau dữ dội, quân Nguyễn núng thế, rút lui. Thắng thế xua quân đuổi theo đến bờ sông Nhật Lệ thu phục lại toàn bộ đất đai bị lấn chiếm, quân Nguyễn rút vào sau luỹ cố thủ. Xem thế luỹ không thể đánh vào được, quân Trịnh lui binh.
Khi bình công được thăng Thái Bảo
Năm 1637 (Đinh Sửu) mẹ từ trần, phải về quê cư tang. Trong vùng có Tả Đô đốc Nguyễn Khắc Tôn, Hiền Quận công, con trai Đại tư đồ Nguyễn Khắc Khoan người châu Bố Chính, liên kết với Bồn Man Ai Lao âm mưu chống lại triều đình Lê Trịnh. Biết rõ âm mưu và thực lực, bèn dùng “Công tâm kế”, sai tướng tâm phúc là Vinh Khánh hầu dẫn khinh binh vào vùng Khắc Tôn kiểm soát, tìm gặp thủ hạ Khắc Tôn, thuyết phục phân tích rõ điều hơn lẽ thiệt tỉa dần vây cánh của Khắc Tôn. Tiếp theo là biên thơ cho Khắc Tuân phân tích lẽ phải trái, tương quan lực lượng, những điều lợi hại về sau và khuyên về hàng. Cuối cùng Nguyễn Khắc Tôn nghe theo, xin về với triều đình. Rồi sai con trai Ngô Phúc Thiêm dẫn ra Thăng Long.
Chưa mãn tang mẹ, nhận được chỉ triệu về kinh, trao chức Trấn thủ trấn Nghệ An, kiêm chức Thống lĩnh các đạo quân phía nam. Trong thời kỳ trấn thủ Nghệ An, có lần về triều Chúa hỏi về tình hình biên cương, ông nói:
– Xin Chúa bình tâm, cha con tôi còn ở đó, địch không dám làm gì, một mai thế sự biến thiên, tôi không thể biết trước được
Chúa Trịnh nói:
– Cha con ông thực xứng đáng là Xã tắc chi Trảo Nha.
Ngày 1/5 nắm trước âm mưu Trịnh Khâm muốn gây nội chiến giành ngôi chúa vào ngày 5, liền dân quân bao vây bắt gọn, ngăn chặn được binh biến được thăng Thái Uý, sau đó được thăng Phó Tướng Chưởng phủ sự, đuợc mở “Trung nhuệ quân doanh”.
Trong nhà có Lê Thị Đệ (anh em bên ngoại) ghét thói yêu kiều, sợ sinh chuyện rắc rối, sai Vinh Khánh Hầu tìm cách giết đi
Năm 1649 (Kỷ Sửu) đang ở trấn Nghệ An. Con trai là Ngô Phúc Thiêm say mê Lê Thị Đệ mà bỏ Phò mã, nên Trịnh Tráng triệu về kinh chờ lệnh
Bắc triều nhà Mạc – Minh Tông – Thuận Đức
Nam triều nhà Hậu Lê (Lê trung hưng) – Thần Tông – Khánh Đức
Đàng ngoài chúa Trịnh – Thanh Đô Vương
Đàng trong chúa Nguyễn – Hiền Vương
Ngày 12/8/1652 (Nhâm Thìn) Chúa trọng bậc lão thành, uỷ thác cầm Kim sách lên Long trì thay mặt Chúa chịu trăm quan lạy mừng.
Ngày 15 không bệnh mà mất ở chính tẩm
5. Giải thưởng và vinh danh
Người đầu tiên mở con đường Thiên Lý từ Thượng Huề (Vượng Lộc, Can Lộc) đến Kỳ Hoa (Kỳ Anh, Hà Tĩnh) và lập nên Làng Trảo Nha
Mộ táng tại đồi Nghèn (nay thuộc thôn Phúc Sơn, thị trấn Nghèn, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh)
6. Tham khảo
– Internet
– Ấn phẩm
Bản Phả của Hán Quốc công Ngô Lan (Đinh Dậu 1477, niên hiệu Hồng Đức Lê Thánh Tông)
Họ Ngô Việt Nam-Lược sử-Sự kiện-Nhân vật-Hệ phả của Ngô Đức Thắng (2000, Hà Nội)