1. Thông tin
– Tên: Thể thơ Haikai no Renga (俳諧の連歌 – “Thơ liên ca hài hước”)
– Nguồn gốc: Nhật Bản
– Soạn giả: Phong Lục
– Giảng viên: Long Phúc
2. Giới thiệu chung
Haikai no Renga là một thể thơ cổ điển Nhật Bản phát triển từ Renga, nhưng mang sắc thái phóng khoáng, hài hước, bình dân và giàu sáng tạo. Cái tên “Haikai no Renga” nghĩa là “liên ca hài hước”, nhấn mạnh vào tính chất đối đáp ngẫu hứng, không gò bó, đối lập với Renga quý tộc đầy quy tắc khắt khe.
Haikai no Renga được sáng tác tập thể: nhiều người nối tiếp nhau, mỗi người làm một đoạn thơ ngắn theo quy định, tạo nên một chuỗi thơ duyên dáng mà liên tưởng phong phú. Về sau, phần mở đầu (hokku) của Haikai no Renga tách ra và phát triển thành Haiku.
3. Nguồn gốc và lịch sử hình thành
Xuất phát: Từ thể Renga (liên ca) vào thời Heian (thế kỷ IX – XII), vốn là thơ đối mang tính trang trọng.
Thế kỷ 16: Tầng lớp thị dân phát triển một biến thể tự do, vui tươi – Haikai no Renga, sử dụng từ ngữ đời thường, đôi khi trào lộng, châm biếm.
Thế kỷ 17: Matsuo Bashō và trường phái của ông nâng Haikai no Renga lên tầm nghệ thuật cao. Thay vì chỉ hài hước, ông kết hợp tính thiền, thiên nhiên và chiêm nghiệm sâu sắc.
Tác phẩm tiêu biểu: Sarumino (Áo khỉ), Oku no Hosomichi (Con đường nhỏ phương Bắc) và các liên ca được sáng tác bởi Bashō cùng học trò.
4. Kết cấu
a) Đơn vị thơ
Haikai no Renga gồm chuỗi nhiều đoạn thơ, gọi là ku.
Mỗi đoạn nối tiếp theo mẫu:
- 5–7–5 (gọi là hokku, tiền thân của Haiku)
- 7–7 (gọi là tsukeku)
- rồi tiếp tục lặp lại 5–7–5 / 7–7 xen kẽ
b) Quy tắc nối
- Người A viết 5–7–5
- Người B nối bằng 7–7
- Người C viết 5–7–5 tiếp theo…
→ Tiếp tục như vậy để có thể có 18, 36, 50, hoặc 100 đoạn
b) Nội dung
- Không quá ràng buộc đề tài: thiên nhiên, đời sống, tình cảm, hài hước, chiêm nghiệm…
- Chuyển cảnh linh hoạt: mỗi đoạn nối tiếp cảm xúc đoạn trước nhưng cũng mở sang không gian mới
- Tránh nhắc lại nội dung vừa đề cập
- Tinh thần: duyên dáng, thông minh, bất ngờ
5. Một số tác phẩm tiêu biểu
Sarumino (Áo khỉ) của Bashō và học trò (Được xem là đỉnh cao của Haikai no Renga)
Minashiguri (Hạt dẻ non chưa bóc)
Oku no Hosomichi (Con đường nhỏ phương Bắc)
6. Hướng dẫn
Bước 1: Hiểu kết cấu 5–7–5 / 7–7
– Luyện viết đoạn 3 dòng và đoạn 2 dòng theo nhịp âm tiết
– Ghi nhớ: không rập khuôn chủ đề
Bước 2: Viết đoạn mở đầu (hokku)
– Mô tả một khung cảnh, cảm xúc mở đầu chuỗi thơ
– Có thể là Haiku độc lập
Bước 3: Mời bạn bè nối tiếp
– Viết tsukeku (7–7) cho đoạn đầu
– Người thứ ba viết 5–7–5 tiếp theo, rồi người thứ tư nối 7–7…
→ Duy trì mạch thơ 4–6 người cùng sáng tác
Bước 4: Chuyển cảnh duyên dáng
– Mỗi đoạn nên “giao thoa nhẹ” với đoạn trước rồi rẽ nhánh
– Tránh lập lại hình ảnh, từ vựng, ý tưởng đã dùng
Bước 5: Giao bài tập
👉 Bài tập nhóm (3–5 người):
- Chủ đề: “Hạ qua – Thu tới”
- Viết chuỗi thơ gồm 12 đoạn:
- Người 1 viết 5–7–5
- Người 2 nối 7–7
- Người 3 viết 5–7–5…
🎯 Gửi bài thơ nhóm về Facebook Phong Lục để nhận xét và xuất bản lên hệ thống nếu đạt yêu cầu!