1. Thông tin
– Tên gọi: Ngô Trí Hòa (吳致和) hay Thế Hoà
Hiệu: Tĩnh Uyên
Tước hiệu: Phú Xuân hầu
– Sinh ngày 21/11/1565 (Ất Sửu) tại thôn Đệ Nhất, xã Lý Trai, tổng Thái Giá, huyện Đông Thành, tỉnh Nghệ An, Đại Việt (nay là Diễn Nguyên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, Việt Nam)
Có bản ghi sinh năm 1564
Mất ngày 21/11/1625 (Ất Sửu) (60 tuổi) tại Đại Việt (nay là Việt Nam)
– Giới tính: Nam
– Quốc tịch: Đại Việt
Dân tộc: Kinh
– Là chính trị gia thời nhà Lê trong lịch sử Việt Nam.
2. Hôn nhân và gia đình
a) Thân thế
– Ông nội là Ngô Trí Trạch và bà nội là Nguyễn Thị Từ Huệ
– Bố là Ngô Trí Tri và mẹ là Cao Thị Ân
b) Hôn nhân và con cái
– Quan hệ gia đình với 3 vợ là Phạm Thị Ngọc Đường, Vũ Thị Quý và Vũ Thị Hương
– Có 7 người con: (3 con trai và 4 con gái)
Con trai: Ngô Sỹ Tuấn, Ngô Đăng và Ngô Sỹ Tín
Con gái: Ngô Thị Hoa, Ngô Thị Sen, Ngô Thị Suối và Ngô Thị Uyên
c) Hậu duệ
– Cháu nội: Ngô Chân Tính, Ngô Nho Thể, Ngô Trí Mỹ, Ngô Tú Hồng, Ngô Tú Nhẫn, Ngô Sỹ Lâm, Ngô Sỹ Liêu, Ngô Công Lượng, Ngô Năm Cảnh, Ngô Trùm Sáu, Ngô Sỹ Ái, Ngô Tú Tám, Ngô Học, Ngô Bảo, Ngô Chín, Ngô Mười, Ngô Doãn Công, Ngô Sâm, 10 cháu gái, Ngô Phúc Ân và Ngô Chiêu Phái
3. Con người và tính cách
Nhân định của sử gia Phan Huy Chú: Ông học vấn hơn người, chính thuật có thừa, trải khắp trong ngoài đối xử chỗ nào cũng vừa; công lao tiếng tăm rõ rệt. Lại là bậc danh thần của ba triều, cha con đồng khoa, phúc nhà lâu dài, càng là việc xưa nay ít thấy.
Báo Phapluat.vn có bài ghi: …từ nhỏ nổi tiếng thông minh, hiếu học và có tài đối đáp. Sáu tuổi đọc sách, bảy tuổi làm thơ, 15 tuổi giỏi văn chương, tên tuổi vang lừng. Người đương thời gọi ông là thần đồng, thường được ngồi với cha đàm đạo về văn chương, đạo lý. Sự xuất sắc ấy báo hiệu sự thành đạt lớn.
4. Cuộc đời và sự nghiệp
Con thứ 2 trong gia đình 4 anh em (Ngô Trí Liêm, Ngô Trí Hòa, Ngô Sỹ Tá và Ngô Thị Duyên)
Thế kỷ XV
Bắc triều nhà Mạc – Mục Tông – Thuần Phúc
Nam triều nhà Hậu Lê (Lê Trung Hưng) – Anh Tông – Chính Trị
Đàng ngoài chúa Trịnh – Trịnh Kiểm
Đàng trong chúa Nguyễn – Tiên Vương
Năm 1582 (Nhâm Ngọ) khi 17 tuổi, cùng anh trai là Ngô Trí Liêm đỗ Hương cống (Tứ trường)
Trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam với tên Duyên nợ tái sinh, có một truyện khảo dị (dị bản) kể về chuyện tình duyên của đại thần Ngô Trí Hòa, đại lược như sau: Ngô Trí Hòa thời trai trẻ tới kinh đô học thi, ở trọ tại nhà một người lính. Bên hàng xóm có một cô gái 18 tuổi, con gái một người binh phiên. Hai người gặp gỡ và yêu nhau, thề thốt sẽ gắn bó trọn đời. Cha mẹ cô gái không biết chuyện cô yêu Ngô Trí Hòa, hứa gả cho một nhà môn đăng hộ đối trong làng nhưng cô không chịu. Bị cha mẹ ép, đêm trước hôm cưới cô gái trốn sang nhà trọ của Ngô Trí Hòa tình tự và than khóc. Tới gần sáng, cô gái nhân lúc Ngô Trí Hòa ngoảnh đi bèn uống thuốc độc tự vẫn. Ngô Trí Hòa đau đớn, lấy bút son viết vào tay người yêu 10 chữ: Thử duyên kim vị liễu/Nguyện kết hậu sinh duyên. Dịch thơ: Kiếp này duyên đã lỡ duyên/Quyết xin giữ trọn lời nguyền kiếp sau. Sợ bị truy trách nhiệm, Ngô Trí Hòa lấy cuốc thuổng đào huyệt chôn người yêu ngay dưới gầm giường mình nằm. Người binh phiên không biết con gái đi đâu cũng không truy cứu được, còn Ngô Trí Hòa sau đó đi trọ nơi khác. Mười năm sau, Ngô Trí Hòa đã lấy vợ và đỗ tiến sĩ, được phong làm Tả tham chính ở Sơn Tây. Làm quan ở Sơn Tây chừng 6-7 năm, một hôm ông trông thấy người con gái bán trầu ngoài công đường chừng 16 tuổi. Thuộc hạ cho ông biết cô gái trong vùng được mọi người biết đến vì có 2 câu thơ bằng son trong tay, không tẩy đi được. Ngô Trí Hòa cho gọi cô gái vào xem tay, nhận ra chính là nét chữ của mình, biết cô gái là kiếp sau của người yêu cũ. Ông bèn lấy cô gái làm vợ thứ. Lúc đó người binh phiên cha của người yêu cũ của Ngô Trí Hòa đã được thăng làm Trưởng lại ở Sơn Nam, người đời gọi đó là cha vợ vờ (giả phụ ông), còn gọi Ngô Trí Hòa là anh rể vờ (giả nữ tế).
Nam triều nhà Hậu Lê (Lê Trung Hưng) – Thế Tông – Quang Hưng 15
Đàng ngoài chúa Trịnh – Bình An Vương
Năm 1592 (Nhâm Thìn) đỗ Đệ nhị giáp Tiến sỹ xuất thân (Hoàng giáp).
Cùng với bố đỗ đồng khoa, được vua Lê Thế Tông ban tặng bức gấm thêu 10 chữ vàng:
Khoa danh thiên hạ hữu
Phu tử thế gian vô
Tạm dịch là: Khoa danh thiên hạ có/Cha con đậu cùng bảng thế gian không.
Được trao chức Án sát sứ Sơn Tây
Trong dân gian có giai thoại tên Một bài nháp đỗ ba tiến sỹ: Theo giai thoại, khoa thi năm 1542 (Nhâm Dần) đời Lê Trang Tông. Tới hôm thi Ngô Trí Hòa đã thuộc làu kinh sử còn Ngô Trí Tri vì tuổi cao nên không nhớ được nhiều, trước khi vào thi dặn con hãy tìm cách bảo bài cho mình. Khi vào thi, cha con Ngô Trí Tri và Ngô Trí Hòa may mắn được ngồi khá gần nhau, chỉ cách qua lều của Trịnh Cảnh Thụy. Trịnh Cảnh Thụy đọc đề xong cũng chỉ nhớ lõm bõm, chưa biết bắt đầu ra sao. Ngô Trí Tri cầu cứu con đưa bài sang. Ngô Trí Hòa nhớ rất kỹ, bèn viết một mạch ra cả hai bài, một bài cho mình còn bài kia đưa qua lều ở giữa của Trịnh Cảnh Thụy, nhờ chuyển cho cha. Trịnh Cảnh Thụy mở bài nháp ra xem, lập tức nhớ ra một mạch những chỗ đã học, bèn chép lại những chỗ cốt yếu nhất, xong đưa cho Ngô Trí Tri. Trịnh Cảnh Thụy có được đại cương dàn ý cứ thế viết bài, còn Ngô Trí Tri có bài con đưa cũng chép ra mà nộp. Kết quả khoa thi đó, Trịnh Cảnh Thụy và cha con Ngô Trí Tri đều được vào trúng cách đỗ đại khoa. Việc cả ba người cùng đỗ ứng với giấc mộng của Trịnh Cảnh Thụy: đêm trước hôm thi nằm mơ thấy mình ngồi giữa hai thúng ngô.
Dân gian xứ Nghệ lưu truyền câu vè châm biếm: Thiếu chi thiên hạ người ta/Đã Ngô Trí Hòa lại Ngô Trí Tri
Chúa Trịnh Tùng để ý, triệu về triều làm Đô cấp sự Lại Khoa
Được thăng làm Hữu thị lang bộ Hình, ra nhận chức ở Thanh Hóa.
Năm 1604 (Giáp Thìn) được triệu về làm Hữu thị lang bộ Lại, tước Phú Lộc bá.
Năm 1606 (Bính Ngọ) làm chánh sứ sang Trung Quốc cống nhà Minh.
Năm 1608 (Mậu Thân) mùa đông, được thăng làm Thượng thư bộ Hộ, kiêm Tế tửu Quốc tử giám.
Năm 1610 (Canh Tuất) được thăng làm Phú Xuân hầu.
Năm 1618 (Mậu Ngọ) mùa xuân, làm tờ Khải điều trần trình chúa Trịnh đề nghị 6 việc:
- Xin sửa đức chính để cầu mệnh trời giúp
- Xin đè nén kẻ quyền hào để nuôi sức dân
- Xin cấm phú dịch phiền hà để đời sống nhân dân được đầy đủ
- Xin bớt xa xỉ để của cải nhân dân được thừa thãi
- Xin dẹp trộm cướp để dân được yên
- Xin sửa sang quân chính để bảo vệ tính mạng cho dân
Trịnh Tùng khen hay và làm theo.
Năm 1612 (Nhâm Tý) làm giám thí
Năm 1613 (Quý Sửu) làm giám thí
Năm 1616 (Bính Thìn) làm giám thí
Năm 1623 (Quý Hợi) dẹp loạn Trịnh Xuân, đưa thi hài Trịnh Tùng về phủ Trịnh Đỗ và cùng Trịnh Tráng đánh đuổi quân Mạc Kính Cung ra khỏi Thăng Long.
Triều đình luận công, được hai công là “Truy tuỳ và Tấn phát” (hộ giá chạy vào Thanh Hóa và tiến quân thu phục kinh thành), được gia phong Thiếu bảo, phong Hiệp Mưu tá lý dục vân tán trị công thần.
Nam triều nhà Hậu Lê (Lê Trung Hưng) – Thần Tông – Vĩnh Tộ
Đàng ngoài chúa Trịnh – Thanh Đô Vương
Ngày 21/11/1625 (Ất Sửu) qua đời do bệnh nặng, thọ 62 tuổi.
5. Vinh danh
Tên được ghi trên bia tiến sỹ số 21 trong Văn Miếu
Truy phong Xuân Quận công
Vua Lê Thần Tông hạ chiếu cho lập đền thờ tại quê nhà ở thôn Lý Trai, xã Diễn Kỷ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, Việt Nam.
Mộ táng tại nghĩa trang xã Diễn Nguyên, huyện Diễn Châu
Đặt tên một đường tại quận Sơn Trà, Tp. Đà Nẵng
Đặt tên một đường tại Tp. Vinh, tỉnh Nghệ An
Trường THPT Ngô Trí Hòa ở huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
Dòng họ Ngô Lý Trai lập quỹ khuyến học với tên gọi phần thưởng Ngô Trí Hòa
6. Tác phẩm và công trình tiêu biểu
Bài thơ Bành Thành hoài cổ hoạ chánh sứ Nguyễn Phác Phủ vận
7. Tham khảo
– Internet
– Ấn phẩm
Bản Phả của Hán Quốc công Ngô Lan (Đinh Dậu 1477, niên hiệu Hồng Đức Lê Thánh Tông)
Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (2008, NXB Giáo dục)
Văn bia Quốc Tử Giám Thăng Long – Hà Nội của Đỗ Văn Ninh (2010, NXB Thanh Niên)
Tổng tập Văn học Việt Nam của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (2004, NXB Khoa học Xã hội)
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi (1982, NXB Khoa học Xã hội)
Toàn Việt thi lục