Ngô Nhật Đại (chữ Hán: 吳日大; chưa rõ năm sinh, chưa rõ năm mất) là nhân vật được nhiều tư liệu gia phả họ Ngô Việt Nam ghi nhận là vị Khởi tổ của dòng họ Ngô trên đất Việt. Ông sinh sống tại Ái Châu, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa, trong thời kỳ Bắc thuộc và được xem là thủy tổ của nhiều chi họ Ngô phát triển về sau.
Theo gia phả, Ngô Nhật Đại là con một trong gia đình. Tuy những thông tin về thân thế và niên đại của ông hiện còn khá hạn chế, các nguồn tư liệu dòng họ đều ghi nhận ông là người đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của họ Ngô Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Ngô Nhật Đại sinh sống trong bối cảnh đất nước đang chịu sự cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc. Thuở đầu, ông làm nghề nông và gắn bó với cuộc sống lao động tại quê hương Ái Châu.
Tuy nhiên, ông là người có tinh thần hiếu học, luôn coi trọng việc tiếp thu tri thức. Khi chữ Hán và nền học vấn Nho học được truyền bá tại Giao Châu, ông đã theo học và nhanh chóng trở thành người thông hiểu kinh sử.
Nhờ học vấn và uy tín của mình, Ngô Nhật Đại được mời tham gia bộ máy hành chính địa phương với chức vụ Liêu tá trong Phủ Đô hộ. Đây là chức vụ trợ tá phụ trách các công việc hành chính và văn thư, phản ánh vị thế của ông trong tầng lớp trí thức người Việt đương thời.
Một số tư liệu gia phả còn cho rằng Ngô Nhật Đại từng giữ vai trò hào trưởng tại châu Phúc Lộc, thuộc khu vực Cửa Sót, Hà Tĩnh ngày nay. Tuy nhiên, thông tin này hiện chủ yếu được lưu giữ trong các nguồn gia phả và vẫn cần thêm các tư liệu lịch sử để đối chiếu, kiểm chứng.
Theo phả hệ dòng họ, Ngô Nhật Đại có một người con trai là Ngô Nhật Dụ (Ngô Nhật Du), người kế tục truyền thống hiếu học của gia đình và trở thành một trí thức nổi bật dưới thời Bắc thuộc.
Cháu nội của ông là Ngô Đình Hạo. Từ những thế hệ đầu tiên ấy, dòng họ Ngô tiếp tục phát triển, hình thành nên một trong những dòng họ lớn và có nhiều đóng góp trong lịch sử Việt Nam.
Trong truyền thống của họ Ngô Việt Nam, Ngô Nhật Đại được tôn vinh là vị Khởi tổ, người mở đầu cho dòng dõi đã sản sinh nhiều nhân vật nổi tiếng trong các lĩnh vực chính trị, quân sự, văn hóa và giáo dục qua nhiều thời đại. Dù những ghi chép về cuộc đời ông còn khá ít ỏi, tên tuổi Ngô Nhật Đại vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử và gia phả của họ Ngô Việt Nam.
Do nguồn tư liệu hiện nay chủ yếu xuất phát từ gia phả và truyền thống dòng họ, nhiều chi tiết về cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Nhật Đại vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu với các nguồn sử liệu khác nhằm làm sáng tỏ hơn vai trò của ông trong lịch sử hình thành và phát triển của họ Ngô Việt Nam.
Xem thêm về Thông tin họ Ngô