Ngô Thì Chí (1753 – 1788)
1. Thông tin
– Tên huý: Ngô Thì Chí (吳時俧) hay Thời Chí
Tự: Ngọc Tốn
Hiệu: Uyên Mật
Tước hiệu: Dụ Trạch bá
– Sinh năm 1753 (Quý Dậu) tại làng Tó, hương Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam Hạ, tỉnh Hà Đông, Đại Việt (nay là xã Đại Thanh, huyện Thanh Trì, Tp. Hà Nội, Việt Nam)
Mất năm 1788 (Mậu Thân) (35 tuổi) tại huyện Gia Bình, Bắc Ninh, Đại Việt (nay là Việt Nam)
– Giới tính: Nam
– Quốc tịch: Đại Việt
Dân tộc: Kinh
– Là nhà văn thời nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
2. Hôn nhân và gia đình
a) Thân thế
– Ông nội là Ngô Thì Ức và bà nội là Tưởng Thị
– Bố là Ngô Thì Sĩ và mẹ là Ngô Vi
b) Hôn nhân và con cái
– Có 2 người con trai: Ngô Thì Lữ và Ngô Thì Sủng
c) Hậu duệ
– Cháu nội: Ngô Thì Giản, Ngô Nhân và Ngô Thời Lượng.
3. Tính cách và con người
Wikipedia viết: thơ văn ông đều trong sáng, giản dị, chân thành. Riêng văn xuôi thì càng trôi chảy, tự nhiên, mạch lạc…
Vanmau.com có đoạn: …gần một năm trời bôn ba phò Lê này mà lâu nay Ngô Thì Chí thường bị đánh giá thấp về mặt tư tưởng. Ông bị liệt vào hàng nho sĩ thủ cựu, không thức thời, thậm chí “phản động” vì mưu đồ chống Tây Sơn, do đó khi điểm đến các tác giả trong Ngô gia văn phái, có sách đã gạt ông ra ngoài […] người chăm học hỏi, khiêm tốn, đạm bạc với công danh phú quý, song rất có trách nhiệm với công việc được giao.
4. Cuộc đời và sự nghiệp
Con thứ 2 trong gia đình 6 anh em (Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Thục, Ngô Thì Đan, Ngô Thì Định và Ngô Thị Thực)
Năm 1753 (Quý Dậu)
Nam triều nhà Lê (Lê trung hưng) – Cảnh Hưng/Hiển Tông 13
Đàng ngoài chúa Trịnh – Minh Đô vương 13
Đàng trong chúa Nguyễn – Vũ vương 8
Thi Hương đỗ Á nguyên (khoa Hương tiến), làm Bình chương Thiêm thư Thiểm sự Nội Hàn viện (tỉnh quốc), truy phong Dụ Trạch bá
Cận thần của vua Lê Chiêu Thống
Viết 7 hồi đầu trong tập Hoàng Lê nhất thống chí, Học phi thi văn tập, Thi tập.
Bạn tâm giao với Trần Danh Án với các bài thơ gửi bạn.
Năm 1780 (Canh Tý)
Nam triều nhà Lê (Lê trung hưng) – Cảnh Hưng/Hiển Tông 40
Đàng ngoài chúa Trịnh – Tĩnh Đô vương 13
Nhà Nguyễn Tây Sơn – Thái Đức
Ngày 22/10 (29/8) buổi tối, bố qua đời.
Năm 1782 (Nhâm Dần)
Nam triều nhà Lê (Lê trung hưng) – Cảnh Hưng/Hiển Tông 42
Đàng ngoài chúa Trịnh – Tĩnh Đô vương 6 – Điện Đô vương 1 – Đoan Nam vương 1
Nhà Nguyễn Tây Sơn – Thái Đức 4
Thay anh trai lo liệu mọi công việc trong đại gia đình, từ hiếu, hỷ cho đến sinh kế, với tư cách người trưởng tộc
Năm 1786 (Bính Ngọ)
Nam triều nhà Lê (Lê trung hưng) – Cảnh Hưng/Hiển Tông 42 – Chiêu Thống 1
Đàng ngoài chúa Trịnh – Đoan Nam vương 1 – Án Đô vương 1
Nhà Nguyễn Tây Sơn – Thái Đức 8
[Nguyễn Huệ ra Bắc đưa Lê Chiêu Thống lên ngôi, Đoan Nam Vương đã chết]
Về ở am Lệ Trạch
Viết Chi ngôn tiểu thoại tự
Năm 1787 (Đinh Mùi)
Nghe theo bạn thân là Trần Danh Án, đến với vua Lê Chiêu Thống ở Chí Linh (Hải Dương)
Dâng lên nhà vua bản Hưng trung sách (Sách lược trung hưng), bàn kế khôi phục nhà Lê, Khuyên vua chọn nơi hiểm trở làm căn cứ địa, kêu gọi hào kiệt ứng cứu, đồng thời xin nhà Thanh ủng hộ bằng việc đề nghị nhà Thanh cho quân đóng sát biên giới nước ta để thanh viện (viện trợ bằng thanh thế), giúp quân cần vương trong nước.
Anh trai đến thăm
Nhận lệnh vua lên Lạng Sơn chiêu mộ quân để chống lại quân Tây Sơn
Đến huyện Phượng Nhãn (Bắc Giang) thì ốm nặng
Năm 1788 (Mậu Thân)
Nam triều nhà Lê (Lê trung hưng) – Chiêu Thống 2
Nhà Nguyễn Tây Sơn – Thái Đức 10/Quang Trung 1
Qua đời ở huyện Gia Bình (Bắc Ninh)
4. Tác phẩm
Học Phi thi tập
Học Phi văn tập (Bình chương Học Tôn công di thảo, nghĩa là Bản thảo để lại của ông Học Tốn chức quan Bình chương) – 50 bài thơ
Chỉ ngôn tiểu thoại tự (Nói về những chuyện vụn vặt)
Bài thơ Quý Mão nguyên đán khách thứ khai bút đề (Thơ khai bút đầu năm Quý Mão – 1772 nơi đất khách)
Bài thơ Kỷ Tỵ khai bút đề
Bài thơ Bóc trị sinh (Bói về việc lo liệu cuộc đời)
Bài thơ Nhị Thanh động bi ký (Bài ký ghi tên bia động Nhị Thanh)
Bài thơ Bính Ngọ nguyên đán khai bút đẻ (Thơ khai bút đầu năm Bính Ngọ – năm sinh – của cha)
Bài thơ Mộng Thiên Thai phú bình (Bình bài phú Mộng – Thiên Thai của Ngô Thì Nhậm)
Bài thơ Hoài Lâm Trì phú (Nhớ bài phú Lâm Trì của Ngô Thì Nhậm)
Bài thơ Tục Thiên Thai phú (Viết nối bài phú Thiên Thai của Ngô Thì Nhậm)
Bài thơ Quốc sử riệp lực (Ghi chép vắn tắt về lịch sử nước nhà)
Quốc sử tiệp lục
Hào thiên khoa sớ (Tập sớ khóc cùng trời cao)
Hoàng Lê nhất thống chí (viết 7 hồi đầu)
5. Vinh danh
Tác gia lớn của Ngô gia văn phái
Được vua Lê Chiêu Thống truy tặng chức Hàn lâm thị chế, tước Dụ Trạch bá
6. Tham khảo
a) Internet
traonha.wordpress.com: Họ Ngô Thì – Tả Thanh Oai – Thanh Trì – Hà Nội
ngotoc.vn: Ngô Thời Chí
vi.wikipedia.org: Ngô Thì Nhậm
Có thông tin làm quan cho Gia Long
viwwikipedia.org: Ngô Thì Chí
vinhphuctv.vn: Ngô Thì Chí – văn nhân một thời ly loạn
b) Ấn phẩm
Bản Phả của Hán Quốc công Ngô Lan (1477 Đinh Dậu, Hồng Đức Lê Thánh Tông)
Bản Phả chữ Hán của Ngô Ái (1871 Tân Mùi, Tự Đức 12)
Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam
Văn học thế kỷ XVIII của Nguyễn Thạch Giang (2004 , NXB Khoa học Xã hội)
Từ điển văn học của Phạm Tú Châu (2004 , NXB Thế giới)
Tìm hiểu kho sách Hàn Nôm của Trần Văn Giáp (2003 . NXB Khoa học Xã hội)
Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam của Nguyễn Q, Thắng và Nguyễn Bá Thế (1992 Nhâm Thân, NXB Khoa học Xã hội)
